Lithium-ion versus lithiummetaal
Het ADR maakt een principieel onderscheid tussen twee chemieën. Lithium-ion batterijen zijn oplaadbaar en worden onder meer gebruikt in telefoons, laptops, elektrisch gereedschap en e-bikes. Lithiummetaal batterijen zijn doorgaans niet oplaadbaar en worden gebruikt in bijvoorbeeld camera's, horloges en sommige medische apparatuur. Beide typen kennen een eigen paar UN-nummers, afhankelijk van of de batterij los vervoerd wordt of in dan wel bij apparatuur verpakt is:
| UN-nummer | Type |
|---|---|
| UN3480 | Lithium-ion batterijen, los vervoerd |
| UN3481 | Lithium-ion batterijen, in of verpakt bij apparatuur |
| UN3090 | Lithiummetaal batterijen, los vervoerd |
| UN3091 | Lithiummetaal batterijen, in of verpakt bij apparatuur |
Beide chemieën vallen onder klasse 9, de restcategorie van het ADR voor stoffen die niet in de klassen 1 tot en met 8 passen maar wel een aantoonbaar transportgevaar hebben. Bij lithiumbatterijen zit dat gevaar in de mogelijkheid van kortsluiting, oververhitting en thermal runaway — een zichzelf versterkende temperatuurstijging die tot brand kan leiden.
Wattuur en lithiumgehalte bepalen het regime
Niet elke lithiumbatterij valt onder hetzelfde regime. Het ADR knipt de eisen op basis van de energie-inhoud: het wattuur bij lithium-ion cellen en batterijen, het lithiumgehalte bij lithiummetaal cellen en batterijen. Kleine cellen en batterijen onder een bepaalde grenswaarde vallen onder een verlicht regime, met een aangepast lithiumbatterij-etiket dat het UN-nummer vermeldt, maar zonder de volledige documentatie- en opleidingseisen van het standaardregime. Batterijen boven die grenswaarde vallen onder het volledige klasse 9-regime, met een compleet vervoersdocument, etikettering volgens het standaardformaat en de bijbehorende opleidingseisen voor de betrokken partijen.
De exacte wattuur- en gehaltegrenzen, en de precieze voorwaarden waaronder het verlichte regime van toepassing is, staan in de actuele ADR-tabel voor bijzondere bepalingen bij lithiumbatterijen. Omdat deze grenzen bij herzieningen kunnen verschuiven, worden ze hier bewust niet als vast getal genoemd — raadpleeg de geldende tabel voor de exacte waarde die op een specifieke zending van toepassing is.
Beschadigde, defecte en teruggeroepen batterijen
Voor lithiumbatterijen die beschadigd, defect zijn of onder een terugroepactie vallen, geldt een aanzienlijk strenger regime dan voor nieuwe, onbeschadigde exemplaren. Dit regime kent doorgaans zwaardere verpakkingsvoorschriften, met absorberend en niet-brandbaar vulmateriaal om lekkage van elektrolyt op te vangen en de kans op kortsluiting of oververhitting te beperken. Ook de documentaire vermelding wijkt af van die voor een gewone batterijzending, zodat voor iedere schakel in de vervoersketen duidelijk is dat het om een verhoogd risico gaat. Een batterij die zichtbaar gezwollen, beschadigd of onderdeel van een terugroepactie is, hoort dus niet zonder meer als gewone klasse 9-lading behandeld te worden.
Praktijkpunt
E-bike-accu's, powerbanks en apparatuur met een ingebouwde batterij zoals laptops en elektrisch gereedschap vallen onder dezelfde regels als losse batterijen. Dit segment groeit snel in het pakket- en retourvervoer en wordt daarin regelmatig niet als gevaarlijke lading herkend.
Testeisen aan het celtype
Los van het gekozen regime moet elk celtype en batterijtype vooraf de testreeks uit het internationale UN Manual of Tests and Criteria, subsectie 38.3, met goed gevolg hebben doorlopen. Die reeks omvat onder meer een hoogteproef, een thermische proef, trillingstests, een schoktest en een kortsluitproef, en is bedoeld om aan te tonen dat het celontwerp bestand is tegen de belasting van een normaal transport. Deze testverplichting geldt voor de fabrikant of importeur van het celtype, niet per individuele zending, maar een vervoerder of afzender moet er in de praktijk op kunnen vertrouwen — en waar relevant kunnen aantonen — dat het gebruikte celtype aan deze eis voldoet.
Wie krijgt hiermee te maken
Naast fabrikanten en importeurs van elektronica komt dit onderwerp terug bij reparatiebedrijven die defecte apparatuur retour sturen, bij webwinkels die e-bikes of powerbanks verzenden, en bij afvalverwerkers die e-waste inzamelen. Ook garages en fietsenwinkels die een defecte e-bike-accu terugsturen naar de fabrikant of leverancier krijgen met deze regels te maken, vaak zonder dat zij zichzelf als verzender van gevaarlijke stoffen beschouwen. Voor al deze partijen geldt dezelfde vraag als uitgangspunt: is de batterij nieuw en onbeschadigd, of is er sprake van schade, een defect of een terugroepactie, want dat antwoord bepaalt het toepasselijke regime. In elk van die gevallen bepaalt de staat van de batterij — nieuw, gebruikt maar intact, of beschadigd — welk regime van toepassing is, en daarmee welke verpakking, etikettering en documentatie verplicht zijn. Voor de bredere plaats van batterijen binnen klasse 9, en de andere stofgroepen in die restcategorie, zie de pagina over klasse 9. Voor de systematiek achter verpakkingsgroepen bij andere klassen, zie verpakkingsgroepen — lithiumbatterijen kennen overigens geen verpakkingsgroep-indeling, maar een eigen stelsel van bijzondere bepalingen.